Organizacja Narodów Zjednoczonych
W XX wieku powstały i zostały zrealizowane koncepcje organizacji międzynarodowych skupiających w swoich szeregach niepodległe i wolne (przynajmniej teoretycznie).państwa. Pierwszą taką organizacją była Liga Narodów (LN), utworzona w roku 1920. Jej funkcjonowanie oparte było na zasadzie tzw. bezpieczeństwa zbiorowego. Celem Ligi było rozwijanie stosunków pomiędzy jej członkami oraz pokojowe rozstrzyganie sporów międzynarodowych. Historia pokaże jednak, że ze względu na różne uwarunkowania polityczne, organizacja będzie zarówno nieskuteczna, a jej faktycznie istnienie zakończy się wraz z wybuchem II wojny światowej. Do największych porażek LN należy sprawa okupacji Mandżurii przez Japonię oraz atak faszystowskich Włoch na Abisynię – członka wspólnoty. Opisanie przyczyn upadku LN mogłoby być tematem szerszego opracowania, warto jednak wymienić te najważniejsze, gdyż była to przykra lekcja dla przyszłych twórców Organizacji Narodów Zjednoczonych (ONZ). Upadku LN należy upatrywać w specyfice ładu powersalskiego oraz braku wypracowania odpowiednich narzędzi, które umożliwiałyby karanie państw, które np. dopuściłyby się agresji. Do LN nie należały również Stany Zjednoczone, których legendarny prezydent, Woodrow Wilson, był autorem projektu Ligi. Ameryka wróciła do polityki izolacjonizmu, którego głębokie korzenie sięgają początku XIX wieku i doktryny Monroe.
Po upadku Ligi Narodów w czasie II wojny światowej zajęto się opracowaniem schematu nowej, uniwersalnej i skutecznej organizacji międzynarodowej. Warto w tym kontekście wspomnieć o kilku najważniejszych wydarzeniach, które praktycznie ostatecznie ukształtowały fundamenty, na których zbudowana została Organizacja Narodów Zjednoczonych (ONZ). Chodzi zarówno o podstawy prawne, jak i moralne, które utworzyć miały zasady współistnienia narodów. W dniu 14 sierpnia, 1941 roku podpisano tzw. Kartę Atlantycką. Jej postanowienia są bardzo istotne, gdyż mówią o – niemożliwym w rzeczywistości – przywróceniu terytorialnego statusu quo oraz bezpieczeństwu wolnych państw po zakończeniu wojny. Pierwszego stycznia 1942 roku 26 państw koalicji antyfaszystowskiej podpisało Deklarację Narodów Zjednoczonych, która potwierdzała postanowienia Karty Atlantyckiej. Szczegóły statutu przyszłej organizacji opracowały cztery najważniejsze mocarstwa podczas konferencji w Dumbarton Oaks (rok 1944). Kwestia ONZ została również poruszona w Jałcie (4-11 lutego 1945), gdzie ostatecznie przesądzono o utworzeniu organizacji. Formalnie powstała ona w kwietniu, 1945 na konferencji w San Francisco. Karta Narodów Zjednoczonych (KNZ), statut ONZ, weszła w życie 24 października 1945. Główną siedzibą Organizacji Narodów Zjednoczonych został Nowy Jork.
Organizacja Narodów Zjednoczonych, jako międzynarodowa instytucja, ma do spełnienia szereg zadań. Przy ich opisaniu warto oprzeć się o Kartę Narodów Zjednoczonych, gdyż to zgodnie z jej treścią działa cała organizacja i zmuszone są postępować państwa członkowskie. O celach ONZ-etu mówi artykuł 1 KNZ. Wspólnota ma za zadanie utrzymywać międzynarodowy pokój, tłumić wszelkie akty agresji oraz łagodzić i likwidować spory. Wszystko zgodnie z idea sprawiedliwości i prawa międzynarodowego. Innym celem tejże organizacji jest rozwijanie przyjaznych stosunków między państwami przy jednoczesnym, koniecznym, poszanowaniu praw: samostanowienia oraz równouprawnienia. ONZ zajmuje się również rozwiązywaniem problemów międzynarodowych o charakterze m.in. humanitarnym lub kulturowym. Przy opisywaniu tego celu niezbędne jest wspomnienie o uchwalonej 10 grudnia, 1948 w Paryżu, poprzez aklamację, Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka. Składa się z 30 artykułów oraz preambuły. Zawiera wartości i prawa do jakich mieć prawo powinien każdy człowiek.(m.in. prawo do zrzeszania się, prawo do własności prywatnej, prawo do wolności itd.). Ostatnim celem, według KNZ jest funkcja stanowienia ośrodka, w którym swoje działania uzgadniają narody. Ma to doprowadzić do „osiągania tych wspólnych celów”.
Organizacja opiera się również na kilku, bardzo istotnych regułach, które są fundamentem dla istnienia Narodów Zjednoczonych. Wspomina o nich oczywiście KNZ. Podstawowa zasada mówi o suwerennej równości wszystkich członków. Poprzez podpisanie Karty członkowie ONZ-etu zobowiązują się rozstrzygać wszelkie konflikty drogami pokojowymi oraz reagować na zagrożenia pokoju i bezpieczeństwa. Państwa członkowskie są również zobligowane wyrzec siły jako narzędzia politycznego oraz pomóc państwu, którego bezpieczeństwo zostanie zagrożone.
Do ONZ może przystąpić każde państwo miłujące pokój oraz akceptujące postanowienia Karty Narodów Zjednoczonych. Następuje to na podstawie decyzji Zgromadzenia Ogólnego (ZO) ONZ podjętej po zaleceniu Rady Bezpieczeństwa (RB). Działa to również w drugą stronę – ZO może zawiesić dane państwo (lub też je usunąć) na podstawie zalecenia RB.
Organizacja nie byłaby w stanie funkcjonować, gdyby nie jej najważniejsze organy – takie jak ZO ONZ, RB ONZ, Rada Gospodarcza i Społeczna, Rada Powiernicza (kiedyś), Sekretariat i Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości. Ich funkcjonowanie reguluje oczywiście KNZ..
Do Zgromadzenia Ogólnego ONZ należy każde państwo wspólnoty. Wszyscy członkowie wspólnoty dysponują tylko jednym głosem. Najważniejsze decyzje, tj. w/s przyjęcia nowych państwo do organizacji, zawieszenia lub usunięcia z organizacji, sprawy budżetowe i dotyczące pokoju i bezpieczeństwa zapadają większością 2/3 głosów. W pozostałych sprawach wnioski głosowane są według zasady zwykłej większości. ZO ma prawo zwrócić uwagę RB na dany problem na zasadzie wniosku. Rozpatruje i udziela również rekomendacji w sprawach, które wchodzą w zakres Karty Narodów Zjednoczonych. ZO ma prawo również wydawać zalecenia w celu rozwijania stosunków międzynarodowych oraz zachowania pokoju i sprawiedliwości. Nie mają one jednak de facto charakteru wiążącego. Zgromadzenie uchwala również budżet i zajmuje się pozostałymi sprawami finansowymi. Państw w nim zasiadające wybierają również kadencyjnych członków RB ONZ, Rady Gospodarczej i Społecznej, wspólnie z RB ONZ sędziów Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości oraz – na podstawie rekomendacji RB ONZ – Sekretarza Generalnego ONZ.
Największe polityczne znaczenie ma RB ONZ. Składa się ona z 15 członków – 5 stałych (obecnie są to Stany Zjednoczone, Francja, Wielka Brytania, Federacja Rosyjska i Chińska Republika Ludowa) i 10 niestałych, wybieranych według klucza geograficznego (5 państw z Azji i Afryki, 2 z Ameryki Południowej oraz 3 z Europy). Kadencja członków kadencyjnych trwa dwa lata. Wybierani są przez Zgromadzenie Ogólne ONZ. Rada Bezpieczeństwo jest najważniejszym organem, który zagwarantować ma bezpieczeństwo i pokój. Posiada prawo nakładania sankcji gospodarczych i politycznych, a nawet wysyłania sił zbrojnych pod egidą ONZ. Najbardziej znanym tego przykładem jest wyparcie sił irackich z Kuwejtu w 1991 roku. W wojnę koreańska (1950-1953) r również zaangażowana była ONZ, jednak było to możliwe jedynie dzięki braku udziału w głosowaniu przez ambasadora Związku Radzieckiego. Stali członkowie mają w kwestiach merytorycznych prawo veta. Wnioski zostają uchwalone większością 9 głosów, kwestie proceduralne zwykłą większością 8 głosów, zaś żadne państwo nie dysponuje w takim przypadku prawem veta.Przykładem zastosowania uprawnień statutowych przez RB ONZ są sankcje nałożone na Koreę Północną, Irak, Afganistan i (byłą już) Jugosławię. Każda z tych sytuacji była związana z łamaniem zasad pokojowego współistnienia i samostanowienia narodów (w przypadku Jugosławii). Wielokrotnie w Radzie dochodziło do poważnych sporów pomiędzy Stanami Zjednoczonymi, a Związkiem Radzieckim. Było to związane z próbą forsowania korzystnych dla siebie rozwiązań geopolitycznych.
Ogromną rolę odgrywa również Sekretarz Generalny, który stoi na czele Sekretariatu ONZ. Ma on prawo zwrócić uwagę RB na sprawę, która jego zdaniem jest godna rozpatrzenia. Dysponuje określonym budżetem. Jest najwyższym funkcjonariuszem ONZ, wybieranym przez ZO na podstawie rekomendacji RB. Sekretarz Generalny składa również roczne sprawozdanie z działalności organizacji. Sekretarz Generalny uczestniczy we wszystkich posiedzeniach Zgromadzenia Ogólnego ONZ, Rady Bezpieczeństwa, Rady Gospodarczej i Społecznej oraz Rady Powierniczej. Obecnie Sekretarzem Generalnym jest Ban ki-Moon z Korei Południowej. Swoją funkcję sprawuje od 1 stycznia 2007. Zastąpił urzędującego przez dwie kadencje (od 1997) Koffiego Annana z Ghany. Jedna kadencja Sekretarza Generalnego ONZ trwa pięć lat.
W skład Rady Gospodarczej i Społecznej wchodzi 54 członków, kadencja trwa 3 lata, przy czym co roku następuje wymiana 1/3 państw. Rada zajmuje się m.in. sprawami gospodarczymi i kulturalnymi. Stara się promować lepsze warunki pracy oraz rozwój gospodarczy i społeczny. Rada ma tez za zadanie ułatwić współpracę międzynarodową.
Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości (MTS) składa się z 15-stu sędziów na 9-cioletnią kadencję z możliwością reelekcji. Co 3 lata następuje rotacja 1/3 składu sędziowskiego. Osoba zasiadająca w MTS-ie nie może jednocześnie pełnić innych obowiązków i nie może w nim zasiadać dwóch obywateli tego samego państwa. MTS jest głównym organem sądowniczym, powstałym na mocy Karty NZ z siedzibą w Hadze. MTS posiada własny status, który jest integralną częścią KNZ. Nie rozpatruje spraw indywidualnych, a jedynie te wnoszone przez państwa. Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości wydaje również opinie doradczą w sprawie prawnej dla ZO i RB ONZ.
Obecnie często poruszanym tematem jest reforma ONZ. W jej kontekście mówi się o zmianie finansów, a przede wszystkim o rozszerzeniu RB ONZ (ostatnie rozszerzenie miało miejsce w 1965 roku – z 11 do 15 członków). Jest to ściśle związane ze zmianami geopolitycznymi oraz wzrostem aspiracji i znaczenie niektórych państw. Najczęściej wymienianymi państwami są Niemcy i Japonia. Ich słaba pozycja w ONZ związana jest ze względami historyczno-politycznymi. W momencie zakładania Organizacji Narodów Zjednoczonych były one traktowane jako potencjalne zagrożenia dla pokoju. W XXI wieku sytuacja jest już jednak skrajnie inna, a co bardzo istotne państwa te swoją siłę opierają głownie na potężnej gospodarce, a nie sile militarnej. Państwami wymienianymi w drugim szeregu w perspektywie rozszerzenia są Indie, Brazylia i Republika Południowej Afryki. Ich pozycja jest jednak dużo gorsza niż japońska czy niemiecka. Zwolennicy reformy mówią o zmianie realiów politycznych oraz sposobów prowadzenia polityki. Przyszły skład RB miałby dokładniej odzwierciedlać obecną sytuację międzynarodową. Obecny system uważany jest za skostniały i zimnowojenny, a sama organizacja jest w związku z tym w określonych sytuacjach nieskuteczna. Ewentualna reforma miałaby usprawnić ONZ. Tutaj godne zaznaczenia jest odnotowanie faktu, że Stany Zjednoczone, właśnie w oparciu o własną interpretację rezolucji RB ONZ, wkroczyły do Iraku. Ta sprawa podzieliła ekspertów prawnych, a sam autorytet ONZ bardzo ucierpiał w związku z tą sprawą. Reforma miałaby uniemożliwić takie sytuacje. Innym zagadnieniem jest zbytnia ogólnikowość omawianej rezolucji. Obecnie ONZ zajmuje się właśnie problemami Iraku, Iranu, konfliktu bliskowschodniego (Izrael-Palestyna). To właśnie od tego, czy uda się je rozwiązać zgodnie z KNZ – metodami pokojowymi przy uszanowaniu powszechnie uznawanych praw – zależeć będzie prestiż ONZ. Na sam koniec warto wspomnieć również o organizacjach wyspecjalizowanych ONZ, które działają na podstawie podpisanych umów. Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Oświaty, Nauki i Kultury (UNESCO), która zajmuje się rozwojem oświaty i ochroną kultury, Światowa Organizacja Zdrowa (WHO), która zajmuje się podniesieniem poziomu opieki zdrowotnej, a w krajach tzw. Trzeciego Świata szczególnie intensyfikuje swoją działalność np. walcząc z AIDS, Międzynarodowy Fundusz Walutowy, który udziela pożyczki państwom pod określone inwestycje lub reformy, Fundusz Narodów Zjednoczonych Pomocy Dzieciom (UNICEF), który zajmuje się m.in. dokarmianiem dzieci, dostarczaniem im lekarstw czy ubrań oraz szerzeniem informacji dotyczących możliwości pomocy dzieciom. Jest też tak popularna ostatnio Międzynarodowa Agencja Energii Atomowej (IAEA), która zajmuje się pokojowym rozwojem energii atomowej oraz w niektórych przypadkach kontrolą rozwoju programów atomowych poszczególnych państw.
Jak zatem pokazuje ta praca, Organizacja Narodów Zjednoczonych ma bardzo szerokie kompetencje oraz możliwości. Jest bardzo rozbudowaną organizacją, które wymaga jednak pewnego dostosowania do dzisiejszych czasów poprzez stosowną reformę. Trudno nie docenić ogromu pozytywnych skutków, jakie niesie za sobą działalność UNESCO czy UNICEF-u. Nie zawsze ONZ jest w stanie spełniać swoje statutowe zapisy o ochronie pokoju czy zapobieganiu zagrożeniom. Trudno przy tym zliczyć udane inicjatywy pokojowe podejmowane przez członków ONZ. Należy jednak zauważyć, że sama organizacja swoje cele wypełnia o wiele skuteczniej i lepiej niż Liga Narodów. Godne pochwalenia są też działania humanitarne (szczególnie w Afryce), choć niewątpliwie ich efektywność nie jest optymalna. Idea Narodów Zjednoczonych nie umarła przez ponad 60 lat. To świadczy o sile organizacji oraz jej użyteczności. Pewne kontrowersje wzbudza zbliżająca się niedługo konieczność wyboru nowego Sekretarza Generalnego. Nowy Sekretarz Generalny stoi przed bardzo trudnym wyzwaniem. Musi zmierzyć się z problemem reformy Organizacji Narodów Zjednoczonych. Dodatkowo przez cały czas swojego urzędowania będzie musiał zajmować się ochroną autorytetu Narodów Zjednoczonych. Dziedzictwo osiągnięć tej organizacji jest niewątpliwie olbrzymie, zarówno dla tego, jak i przyszłego pokolenia ludzi wychowanych już w postzimnowojennym świecie.
Bibliografia:
www.poznajmyonz.pl
www.unic.un.org
Stanisław Parzymies – „Stosunki Międzynarodowe”
Ostatnie komentarze